:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
يكشنبه، ۲ مهر ۱۳۹۶
:: English Section
P گزارش
تمثیل گون بودن تفكر ایرانی و قابلیت تبلور آن در یک معماری متعالی نگاهی روشمدار در بازتولید هویت

Bahram Hooshyar Yousefi بهرام هوشیار یوسفی اینچنین نیست كه همواره تحولات فضایی متاثر از تحول در عناصر فنآورانه شکل دهنده فضا بوده باشد؛ این تحولات هرچند به عنوان ابزار برای بیان معمارانه كارایی ماهوی خود را داشته اند ولی آنچه كه در این نوع نگاه فنآوری مدار همواره به فراموشی سپرده می شود، مهم ترین بخش كنش انسانی یعنی تفكر و اندیشه است.

بسیار ساده لوحانه می نماید كه پیشرفت معماری در معنای متعالی شكل دهنده فضایی آن [كه بعضا حتی تكیه بر تقدس و سرچشمه گیرنده از اندیشه والای انسانی در جایگاه هنری آن است] به مسایلی چون اختراع قوس آجری، اختراع گنبد، یا اختراع چهار طاقی و... [آنچنان که بعضی دوست دارند بباورانند] منوط شود چه، صرفنظر از اینكه مواردی اینچنینی خود منشعب از تفكر انسانی است، قسمت عمده بار پیشرفت بیان و انتقال مفاهیم در فضا در سایه تعالی جویی فطری انسان و جست وجوگری ذاتی وی در راستای شناخت حقیقت شكل گرفته است. بی انصافی است كه حتی در مورد معماری مدرن نیز تولید صنعتی فولاد ساختمانی و بتن مسلح را دلیلی بنیادین در بیان معمارانه این نوع نگاه بدانیم و از روند شكل گیری چند صد ساله اندیشه های خردگرایانه به طرفه العینی چشم بپوشیم. لئونارد بایندر، فیلسوف و پژوهشگر آمریکایی در عرصه هویت، در مجموعه چالش هایی که جوامع تحت توسعه پیش روی خود دارند، چالش هویت و مشارکت را مورد تاکید قرار داده است. به زعم لئونارد وجه تمایز کشورهای توسعه یافته صنعتی وکشورهای در حال توسعه آن است که انان در گذشته به طریقی موفقیت امیز چالش های فوق به ویژه چالش هویت را پشت سر نهاده اند. علاقه وافر به بازتولید شکلی آنچه به گذشته تعلق دارد در حالی که فی نفسه اشکالی حادث نمیکند اما در صورت تشدید این روند به صورت غیر سازمان یافته میتواند به تقلیدی فرمال منجر شود که نه تنها متمزمن بازتولید و اعتلای مفاهیم ارزشی نیست بلکه به نوعی مراتب خمودگی هنری و هویتی را در پی خواهد داشت.

از نظر شكلوفسكی، ما به محیط پیرامونمان خو كرده و وجود اشیاء را به فراموشی سپرده ایم*. تصور كنید وقتی از خیابان به خانه بازمیگردیم و وارد اتاقمان میشویم، آنقدر به همه چیز عادت كرده ایم كه تقریباً متوجه وجود گلدانی كه روی طاقچه است، میز كنار كتابخانه، كامپیوتر و دیگر اشیاء نمی شویم. هنر از نگاه شكلوفسكی سعی میكند این غبار عادت را بزداید و بر وجود اشیاء تأكید كند. هنر با آشنایی زدایی از اشیاء، سویه آشنای آنها را كنار می زند تا ما را متوجه سویه ناآشنای آنها كند. همانطور كه او میگوید: «شگرد هنر، ناآشنا نمودن اشیاء است. دشوار نمودن فرمهاست، سختتر و طولانیتر نمودن ادراك است [...] هنر راهی است برای تجربه كردن هنریت یك شیء.» (شكلوفسكی، ۲۶۶ :۱۹۱۷). معماری [به مثابه اثر هنری و نه یک فعالیت صرفا ساخت و سازی] واقعیت ها یا ارزشهای برتری را متعین می سازد و سعی در بیان تصویری از ایده ها دارد. ایده هایی که چیزی را برای بشر معنا دار می کنند. در واقع باید گفت که صرفا از طریق تشخیص وابستگی دو سویه است که اشیا معنا پیدا کرده و در مرحله بعدی برای خود هویت میسازند.
به اعتقاد هوسرل، انگیزش و فهم معانی در یك جریان تاریخی است كه مطرح می‌شود؛ در اصل هوسرل با دیدگاهی منتقدانه نسبت به مكاتب كه بر اصالت طبیعت، یا روانشناسی و تاریخ و عقلانیت صرف استوار است، جستجوگر جنبه های معنابخش برای آگاهیست. معنا بخشی ارادی در مباحث پدیدار شناسانه در جستجوی معنای ماهوی از طریق شعور است و البته آنچه هوسرل بر آن تاكید دارد آگاهی بلاواسطه، اشراق و شهود است. دنیای مشتركات ذهنی بر پایه براداشت های ذهنی مشابه در انسانها شاید عامل اساسی باشد در برقراری امكان زندگی در كنار هم؛ تا زمانی كه كه ما دركی مشترك (یا تقریبا مشترك) از مفهومی واحد نداشته باشیم این همزیستی نوعا غیر ممكن می‌نماید. مفاهیم در تعامل خود با ادراكات، در فضایی سمبولیك جای می‌گیرند و ایده‌ها در این فضا امكان انتقال عینیت ماهیت خود را می‌یابند؛ تقلیل‌گرایی یا ریداكشنیسم، درصدد است به طریق اولی با معنا بخشی ارادی بر پایه ریشه پایدار ماهوی در اذهان، راه به دركی مستقیم ببرد.
معماری در کنار تمامی رسالت های منطقی و حساب شده اش، حائز هدفی غایی است مملو از احساس و زیبایی، مملو از شعر و سرایش، رقص احجام بر بستر زمان. آن زمان که عناصر نظم و توازن هندسی و هنری با هم تجمیع شوند و پیوندی فرخنده را بیازمایند، آتشفشان احساس نیروی انباشته سالیان را چنان می فشاند که بنیان های اراده و منطق یکسر بهم می ریزد و آدمی را از صحو به محو می رسانند. معماری در معنای عام آن، یعنی محیط مصنوع؛ در پدیدارشناسی محیط ساخته‌شده، دریافت داده‌های حسی و تبدیل آن‌ها در فرآگردهای پردازش ذهنی و بازنمایی و تداعی به معانی مهم‌ترین نقش را ایفا می‌کند، پرداختن به ادراک محیط و احساس آن اهمیت می‌یابد. در جهان بودن، اُبژه بودن است و اثر معماری نیز مانند همه اشیاء در جهان، عینیت مادی یا فیزیکی است. به لحاظ حسی می‌توان گفت همه انواع اعیان فیزیکی «درک» و «احساس» می‌شوند و زمانی که این درک و حس با جان و دل شما درگیر شود، لحظه ای است که مخاطب و معماری باهم یکی شده اند و معماری در معنای ماهوی خویش در روح رسوخ کرده، به میثاق می رسد. یوهانی پالاسما [معمار و نظریه‌پرداز برجسته فنلاندی] درمورد ادراک و احساس فضا می گوید: معماری عمیقا ریشه در احساسات ما دارد و ما آن را از طریق همه حواس خویش تجربه می کنیم. باید گفت که تنها معماری راستین قادر است تا وضعیت و شرایط پایه، احساس ها و هیجانات و در یک کلام وجوه وجودی انسان را تمام و کمال پوشش دهد؛ در غیر این صورت معماری به یک تندیس عظیم و غول آسا یا صحنه نگاری صرف تقلیل می یابد.
در ادبیات ایران آنچه به فنون بلاغت و صنایع ادبی تعبیر می‌شود و به عنوان سخن آرایی و نادره گویی و نغز گفتاری تعریف می‌شود، بحثی عمیق است كه اگر مطمع نظر معماری پژوهان در ترجمان آن به زبان معماری قرار گیرد، مقوله‌ای نو را بنیان می‌نهد كه در نوع خود بی نظیر و یا كم نظیر است. براستی تمثیل گون بودن تفكر ایرانی در معنای خاص و اصولا تفكر بشری در معنای عام و بهره گیری از آن به عنوان مدیوم انتقال مفاهیم در هنر _در اینجا معماری_ خود راه را برای مردم‌واری (و نه عوام زدگی) در هنر می‌گشاید.
کنکاش در فضای مصنوع و منسوب داشتن آن به فیزیك انسانی، با در نظرگیری حسیات و ادراكات انسانی، به اعتبار نتیجه، می‌تواند تعبیراتی نو در مفاهیم فضا را به همراه داشته‌باشد؛ جستجوی روح فضا، در معنایی مدون و قابل انتقال و نه به صورتی شاعرانه و انتزاعی، خود مبحثی شگرف و راهگشا است.... در اینجا این سوال مطرح می‌شود، فضا براستی چیست؟ آیا مفهومی مجرد است یا تبلوری معین که در چالشی مشترك با ما قرار دارد، یا اینکه صرفا مولودی است زاده شده ازملاحظات اجتماعی و تاریخی در راستایی معین از احساسات، ادركات و برخورد بهره‌گیرانه ما در ارتباط متقابل و تعامل همجوار ما با اشیای پیرامون تحت لوای پیش‌فرض‌هایی مبتنی بر باور های دیر آشنای فرهنگی...؟!

پینوشت: این مطلب در روزنامه هنرمند نیز منتشر شده است

P تبلیغات
دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات در رشته کارشناسی ارشد شهرسازی دانشجو می پذیرد
 مسترکلاس تخصصی ژورنالیسم در حوزه شهر و معماری