:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
چهارشنبه، ۲۷ شهريور ۱۳۹۸
:: English Section
P گزارش
نگاهی به ابنيه حرم مطهر امام رضا (ع)

Shahab Mirzaeian شهاب ميرزائيانمجموعه آرامگاهي، بناهايي هستند كه طي ساليان طولاني بر حول محور مرقد و مزار شخصيت‌هاي مذهبي و محبوب شكل گرفته‌اند و معمولاً شامل بناي حرم، ‌مساجد، مدارس،‌ كتاب‌خانه‌ها، كاروان سراها، آب انبارها، خانقاه‌ها، ‌بيمارستان‌ها و فضاهايي از اين قبيل است.

گسترش چنين مجموعه‌هايي، ارتباط مستقيمي با گسترش مذهب و اعتبار و احترام صاحب مدفن و تقدس و احترام وي دارد. بدين معنا كه با گسترش مذهب و اعتبار و احترام صاحب مدفن، ‌بر حجم و ارزش هنري و معماري بناهاي ساخته شده نيز افزوده شده است. به گونه‌اي كه برخي از مجموعه‌هاي آرامگاهي (مانند آستان قدس رضوي) در شكل‌گيري و پيدايش شهرها؛ نقش اساسي و مهمي ايفا كرده‌اند و به مركز فعاليت‌هاي مختلف مذهبي، سياسي، ‌اقتصادي و غيره تبديل شده‌اند.
اين مجموعه‌ها، معرف‌سبك‌هاي دوره‌هاي مختلف و شيوه‌هاي گوناگون معماري بوده و از نظر مطالعه تاريخ معماري اسلامي ايران داراي اهميت زيادي هستند.
مجموعه آرامگاهي آستان قدس رضوي كه در مركز مشهد مقدس واقع شده و يكي از باشكوه‌ترين و وسيع‌ترين مجموعه‌هاي آرامگاهي جهان اسلام است، طي قرون متمادي بر مزار حضرت علي بن موسي الرضا (ع) (148-203 هـ.ق.) شكل گرفته و آثار تاريخي و هنري ارزشمندي از قرون مختلف را در بردارد.
تاريخچه ساختمان : در سال 203 و به قولي 202 هـ.ق. پس از شهادت امام رضا (ع)، پيكر مطهر وي را در بقعه‌اي كه بر روي گور هارون الرشيد بنا كرده بودند، به خاك سپردند. اين بقعه در باغ «حميد بن قحطبه» و در روستايي به نام «سناباد» نزديك نوغان در حدود 2 تا 4 فرسنگي توس واقع شده بود. با توجه به اين روايت، نخستين بناي آرامگاه، همان بقعه هارون الرشيد بايد باشد كه توسط مأمون عباسي بنا شده بود.
از اين بقعه،‌ هم اكنون 2 متر از ديوار چينه‌اي آن باقي مانده و بقيه بناي حرم بر روي آن ساخته شده است. از اين تاريخ تا روزگار ديليمان، نشانه‌اي از تجديد يا مرمت حرم در دست نيست؛ ولي مسلم است كه مزاري معروف بوده و جهانگردان و جغرافيانويسان مانند «ابن حوقل »، «اصطخري» و «مقدسي»‌از آن ياد كرده‌اند. گويا مقدسي نخستين كسي است كه از آن به عنوان مشهد تعبير كرده است.
ابن‌حوقل نيز «مشهد الرضا» نام برده است. به نظر مي‌رسد در عهد ديلميان، تزييناتي بر اين بنا صورت گرفته باشد. سبكتكين (387-366 هـ.ق.) پادشاه متعصب غزنوي، حرم مطهر را ويران و زيارت آن را ممنوع كرد. پس از آن، «عميدالدوله فايق» كه بيهقي او را «خادم خاصه» ناميده است، ‌در تكميل بقعه و آباداني مشهد كوشيد. در سال 400 هـ.ق. به دستور سلطان محمود غزنوي، ‌بناي بقعه را بار ديگر بر روي بازمانده ديوارهاي گلين با آجر برپا ساخته و مناره‌اي نيز بدان افزود
اين بنا كه هسته اصلي حرم را تشكيل مي‌دهد، بنايي چهار گوش بوده و با توجه به هم‌زماني بناي آن با بناي سنگ بست (آرامگاه ارسلان جاذب)، به نظر مي‌رسد كه قبل از تزيينات و الحاقات بعدي،‌ حرم امام رضا (ع) و آرامگاه او بوده است. با توجه به سنگ نبشته موزه آستانه به نظر مي رسد كه بناي حرم در سال 516 هـ.ق.، تجديد يا تعمير شده است.
بناي بقعه در هنگام حمله غزها به سال 548 هـ.ق. آسيب فراوان ديد. در روزگار سلطان سنجر سلجوقي (511-552 هـ.ق.)، شرف الدين ابوطاهر بن سعد بن علي قمي پس از مرمت بنا، گنبدي نيز بر آن ساخت. بعد از سال 557 هـ.ق. نيز «چتركان زمرد ملك» ـ دختر محمود سلجوقي ـ ازاره حرم را با كاشي‌هاي نفيس شش و هشت ضلعي و ستاره‌اي تزيين كرد كه نام وي و تاريخ تزيين، بركاشي‌هاثبت‌است. در دوره خوارزمشاهيان، روضه رضوي مورد توجه قرار گرفت و تعميرات و تزييناتي در ساختمان آن به عمل آمد. در اين دوره (سال 612 هـ.ق.)، كتيبه كاشي خشتي بسيار زيبايي به خط ثلث برجسته بر روي ديوار دو طرف در ورودي حرم ـ از جانب رواق دارالحفاظ نصب شد كه بر روي آن نام و نسبت حضرت رضا (ع) تا حضرت اميرالمؤمنين (ع) ذكر شده است.
چند كتيبه و سه محراب ديگر نيز مربوط به اين دوره در مجموعه موجود است. در سال 618 هـ.ق، ‌به هنگام حمله «تولي» پسر چنگيز، بقعه رضوي دچار ويراني شد؛ اما به انهدام كامل نينجاميد. از آن تاريخ تا حدود يك قرن بعد، ‌ اطلاع مستندي كه حاكي از مرمت حرم باشد،‌‌در‌دست نيست، تا اين كه نخست غازان خان و سپس سلطان محمد خدابنده الجايتو ضمن تعمير، در تزيين و آباداني روضه رضوي كوشيدند. «ابن بطوطه» كه در سال 734 هـ.ق. مشهد را ديده است، ‌ به عمارت زيبا و كاشي كاري شده و ضريح نقره‌اي مرقد اشاره مي‌كند كه احتمالاً از ساخته‌هاي دوره الجايتو بوده و به نظر مي‌رسد، بناي كامل گنبد موجود نيز از خدمات اوست.دردوره تيموري،در زمان شاهرخ و همسرش گوهرشاد، آستان قدس توسعه چشم‌گيري پيدا كرد.در اين دوره (سال 821 هـ.ق) نخستين مسجد جامع شهر مشهد به نام مسجد گوهرشاد، در سمت قبله حرم مطهر برپا شد. سپس بناي دارلحفاظ بين حرم و مسجد ياد شده، دارالسياده، بزرگ‌ترين رواق اطراف حرم در مغرب دارالحفاظ و سرانجام «تحويل خانه » يا خزانه در مشرق دارالحفاظ برپا شد. در پيرامون مجموعه نيز در عهد شاهرخ، سه مدرسه به نام « مدرسه پريزاد»، « مدرسه بالاسر » و « مدرسه دودر» ساخته شد.
در زمان سلطان حسين بايقرا (875- 912 هـ.ق) به كوشش امير علي شير نوايي، صحن كهنه و اساس ايوان طلا به وجود آمد كه صحن مزبور در زمان شاه عباس اول وسعت يافت و در دوره صفويه نيز اقدامات ارزنده اي بر روي آن صورت گرفت.شاه طهماسب صفوي، ‌مناره نزديك گنبد را مرمت و طلا كاري كرد و در سال 932 هـ.ق، ‌خشت هاي نفيس كاشي روي را به خشت هاي طلا بدل ساخت. بعد از غارت خشت هاي طلاي گنبد در شورش عبدالمومن خان ازبك، شاه عباس در سال 1010 هـ.ق به تجديد بناي آن دستور داد كه شرح آن در در كتيبه مينا كاري شده گنبد به خط عليرضا عباسي نقش بسته است.
در زمان پادشاهي همين شخص، صحن كهنه حرم گسترش يافت و ايوان شمالي، اتاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها وايوان هاي خاوري و باختري آن احداث شد. ايجاد رواق «توحيد خانه » در شمال حرم، از آثار منسوب به ملا حسن فيض است. رواق « الله وردي خان »، ايوان ضلع غربي دارالضيافه و رواق «حاتم‌خاني‌»، از ساخته هاي امير بزرگ صفوي – الله وردي خان حاتم بيك اردوبادي است.
شاه عباس دوم صحن عتيق را تعمير و كاشي كاري كرد و شاه سليمان نيز گنبد حرم مطهر را كه در اثر زلزله شكاف برداشته بود – به تصريح كتيبه اي كه بر آن نصب شده است- مرمت كرد و چندين مدرسه ساخت. در دوره نادرشاه افشار ، ايوان طلاي صحن عتيق و مناره بالاي آن تعمير و طلا كاري شد. هم‌چنين بناي مناره ايوان شمالي و تذهيب آن و سنگاب مرمر يكپارچه سقاخانه اسماعيل طلايي در صحن عتيق مربوط به همين دوره است. در طول دوره‌ي قاجار نيز تحولاتي دراين مجموعه صورت گرفت: از جمله ساختمان صحن جديد كه در دوره فتح‌علي شاه قاجار آغاز و در زمان ناصرالدين شاه به پايان رسيد و طلاكاري ايوان آن. ايوان و سردر شمالي صحن عتيق – معروف به چايوان شاه عباسي- هم به تصريح كتيبه‌اي كه بر آن قرار دارد. در ايام محمد شاه مرمت شده است.
« توحيد خانه » نيز در زمان نيابت موليت عضدالملك ، در سال 1276 هـ.ق مرمت شده است. هم او درسال 1275 هـ.ق دستور داد روي كاشي ها و نقاشي هاي نفيس حرم را آيينه‌كاري كنند.
ناصرالدين شاه نيز دستور داد ازاره ديوار تا بالاي ايوان ناصري و سقف مقرنس آن را با خشت‌هاي طلا بپوشانند و از همين رو،‌ ‌به ايوان ناصري معروف شد. در ايام مظفرالدين شاه نيز هر دو صحن جديد و عتيق تعمير شدند. در سال 1330 هـ.ق. ، ارتش روسيه صدمات زيادي به اين مجموعه وارد ساخت كه پس از چندي، توسط حسين ميرزا نيرالدوله ـ والي خراسان ـ تعمير شد. در سال 1307 هـ.ش. تغييري اساسي در شبكه پيرامون مجموعه به عمل آمد و فلكه دور حرم به شعاع 180 متر از نوك گنبد و به پهناي 30 متر احداث شد؛
سپس بناهاي موزه ، كتاب‌خانه و تالار تشريفات احداث شدند. مهم‌ترين تغييرات مجموعه به سال 1350 هـ.ش. مربوط است كه در آن ، بخش مهمي از واحدهاي بافت تاريخي اين مجموعه ويران و به فضاي سبز تبديل شد. در حال حاضر نيز طرح گسترش مجموعه در دست اجراست. مجموعه حاضر شامل حرم ، ايوان‌ها، صحن‌ها، مدرسه‌ها، رواق‌ها، گنبد و گلدسته، موزه، كتاب‌خانه و ساير بناهاي مربوط است.
بنايي چهار گوش به طول 90/10 و عرض 40/10 متر است كه در هر طرف آن صفه‌اي به دهانه 3 متر قرار دارد ك ه از آن به حرم وارد يا از آن خارج مي‌شوند. بناي اصلي اين حرم ، هم چنان كه پيش‌تر گفته شد ،‌به بقعه هارون الرشيد مربوط است و از آنجا كه مرقد امام رضا (ع) در وسط حرم قرار نداشت و طواف بر ضريح آن مشكل بود ، در سال 1343 هـ.ش.، بدون آن كه لطمه‌اي بر استواري گنبد وارد آيد ، با برپايي يك تاق بزرگ و ايجاد دو پايه ، اقدام به برداشتن ديوار ميان حرم و مسجد بالاسر گرديد. ازاره حرم به ارتفاع 20 سانتي‌متر با سنگ مرمر و بالاي آن تا ارتفاع دو متري با كاشي‌هاي نفيسي از دوره سلجوقي پوشيده شده است كه بر اغلب آن‌ها آيات و احاديث و بر برخي ديگر ، نقش‌هاي اسليمي برجسته ديده مي‌شود.
بر بالاي اين كاشي‌ها ، كتيبه‌اي برجسته بر روي كاشي‌هاي چيني نماي نفيس‌، حاوي آياتي از سوره فتح به تاريخ 760 هـ.ق نصب شده است. بر بالاي اين كتيبه ، كتيبه ديگري از مرمر به عرض 32 سانتي‌متر وجود دارد كه بر آن قصيده‌اي از دبيرالملك فراهاني به خط نستعليق نوشته شده است. از اين كتيبه تا انتهاي ديوارها ، به سال 1275 هـ.ق. آيينه كاري شده است. در آن از وقوع زلزله و شكاف ايجاد شده در گنبد و تزيين و مرمت مجدد آن سخن رفته است.
در منتهي‌اليه چهار ديوار حرم كه زير تاق گنبد واقع شده است ، سوره جمعه به خط ثلث عليرضا عباسي نوشته شده است. در بخش فوقاني ديوارها‌ ، با احداث گوشواره‌ها ، طرح مربع به هشت ضلعي تبديل و گنبد اخلي بر روي آن احداث شده است. تمامي سطح زير گنبد ،‌ با آيينه كاري هنرمندانه‌اي به شيوه مقرنس پوشش يافته است. گنبد خارجي حرم بر روي ساقه‌اي به قطر 44/13 متر برپا شده است ، و از كف بام در حدود 31 متر ارتفاع دارد. كتيبه زيبا و بزرگ گنبد به خط ثلث عليرضا عباسي در چهار ترنج ، به عربي نوشته شده است. متن كتيبه حاكي از زيارت شاه عباس از حرم و تزيين آن به دستور وي به سال 1016-1010 هـ.ق. است.
زمينه سفيد ، مشتمل بر آيات و احاديث نوشته شده است. درهاي سه گانه حرم نيز از آثار با ارزش هنري به شمار مي‌آيند. صندوق و ضريح مرقد كنوني ، مربوط به دوره قاجار و بعد از آن است. براساس روايت‌هاي تاريخي‌، اولين صندوق به سال 500 هـ.ق. ،‌ و دومين آن در سال 600 هـ.ق. بر مرقد قرار داده شده كه امروزه از آن‌ها اثري بر جاي نيست ؛ اما آنچه محقق است ، اين كه شاه طهماسب اول به سال 957 هـ.ق ، صندوق با پوشش ضخيمي از طلا بر روي مرقد نصب كرده است كه سال‌ها بعد با پوسيده شدن صندوق در زمان شاه عباس ، صندوق جديد طلاپوشي با كتيبه‌هايي به خط ثلث يا نستعليق حاوي «آية الكرسي» و صلوات كبيره و اشعار فارسي ساخته شده و بر روي مرقد نصب مي‌شود.
با گذشت زمان ، اين صندوق نيز فرسوده شده ، و در سال 1311 هـ.ش‌ ، به موزه انتقال داده مي‌شود و در همان سال ، به جاي صندوق مزبور ، صندوقي مركب از يازده قطعه مرمر ليمويي رنگ شانديز مي‌سازند و بر روي مرقد قرار مي‌دهند. بر روي صندوق ، سه ضريح تو در تو قرار دارد كه ضريخ كوچك‌تر از مفرغ و توسط شاهرخ ـ از نوادگان نادر شاه ـ به سال 1160 هـ.ق ساخته شده و جواهر نشان است. ضريح دوم ، از فولاد جوهري است. ضريح سوم كه به جاي ضريح نقره‌اي قبلي در سال 1338 هـ.ش نصب شده است ، زير نظر استاد حاجي محمدتقي ذوقي اصفهاني ساخته شده است.
در ساخت اين ضريح از نقره ، طلا. مفرغ ، آهن و چوب گردو استفاده شده و طول و عرض و ارتفاع آن، 60/3 * 06/3 * 05/4 متر است.
آستان قدس رضوي داراي پنج صحن : عتيق (انقلاب) ، جديد (آزادي) ، امام خميني (موزه)، جمهوري اسلامي و قدس است كه دو صحن آخري نوساز هستند.
مسجد گوهرشاد
اين بنا در مجموعه آرامگاهي آستان قدس رضوي و جنوب حرم مطهر واقع گرديده و به خاطر ويژگي هاي ساختماني و دارا بودن تزيينات غني كاشي و كتيبه ‚ يكي از برجسته ترين بناهاي تاريخي ايران است. ساخت اين مسجد به همت گوهرشاد - همسر شاهرخ تيموري - و استادي قوام الدين شيرازي در سال 821 ه. ق به اتمام رسيده است. در دوره هاي صفوي ‚ قاجاريه و در دوره اخير ‚ تعميراتي در مسجد به عمل آمده و با اين حال ‚ اصالت هنري و تاريخي خود را حفظ كرده است. اين مسجد با توجه به نقشه ساختماني ‚ در زمره مساجد چهار ايواني است ‚ با اين تفاوت كه در انتهاي هيچ يك از ايوان ها ‚ تالار مربع گنبد داري وجود ندارد و تنها با عقب كشيدن بخشي از ديواره هاي ايوان جنوبي ‚ فضاي مربعي را به وجود آورده و گنبدي بر آن ساخته اند.
همچنين موقعيت مسجد در كنار ديگر بناهاي حرم مطهر سبب شده ‚ كه بخش عمده ساختماني در سمت جنوب بنا متمركز شود و جبهه شمالي از عمق كمتري برخوردار باشد مسجد گوهرشاد در حال حاضر ‚ هفت در ‚ در جهات مختلف از جمله از طرف حرم مطهر دارد.
در ميان مسجد ‚ صحن وسيعي به ابعاد تقريبي 55*50 متر واقع است كه با چهار ايوان در چهار جهت اصلي و رواق هاي دو طبقه محدود شده است. اين صحن كه در اصل آجر فرش بوده ‚ در دوره اخير سنگفرش شده است. در وسط صحن ‚ در گذشته ‚ بناي معروف به مسجد پيرزن ( بيوه زن ) واقع بوده كه در دوره اخير به حوض بزرگي تبديل يافته است
ازاره ديواره هاي اطراف صحن به ارتفاع 1/20 متر با سنگ هاي تيره رنگ پوشيده شده و بقيه سطح رواق ها و ايوان ها با تزيينات بسيار غني و ارزشمند كاشي به شيوه هاي مختلف تزيين شده است. در اين تزيينات مي توان طرح هاي مختلف هندسي ‚ اسليمي ‚ گياهي ‚ كتيبه هاي متنوع ‚ اسپرهاي كاشيكاري ‚ طاقنماها و نغول هاي تزييني را مشاهده كرد.
در اينجا كاشي هاي معرق به طرق گوناگون به كار رفته است ‚ در سطوح مستوي به صورت نوارهاي كتيبه اي و اسپرهاي تزييني. در اسپرهاي تزييني ‚ عناصر جداگانه توسط حاشيه هاي برجسته سفال پخته از يكديگر مجزا گشته و به صورت اسپرهاي تزييني كوچكتر در داخل يك زمينه آجري در آمده كه در آن اشكال هندسي ‚ چند سانتي متر بالاتر از زمينه هاي كاشي معرق قرار گرفته است. بيشترين رنگ كاشي ها ‚ عبارت است از آبي لاجوردي ‚ فيروزه اي ‚ سفيد ‚ سبزشفاف ‚ زرد ‚ زعفراني ‚ بور ‚ سياه آبنوسي كه ميانه هر يك از اين رنگ ها به سايه هاي مختلفي تغييرمي يابد.
همچنانكه اشاره شد ‚ مسجد داراي چهار ايوان به نام هاي مقصوره (جنوبي)‚ دارالسياده(شمالي) ‚ حاجي حسن (شرقي) و ايوان آب (غربي) است از بين اين ايوان ها ‚ ايوان مقصوره ‚ بزرگترين و مهمترين ايوان مسجد است. اين ايوان به دهانه 12 ‚ عمق 34 و ارتفاع 267 متر - تا تيزه طاق - به همراه ديوار پيشاني و مناره ها ‚ 43 متر ارتفاع دارد.
و به شيوه هاي مختلفي پوشش يافته است : ابتدا يك باريكه طاق آهنگ به عمق سه متر و در دنبال آن ‚ باريكه طاق ديگري به عمق 5 متر قرار دارد. بعد از اين قسمت ‚ با عقب كشيدن ديواره هاي ايوان ‚ فضاي مربع مستطيلي پديد آمده كه گنبدي به قطر 15 متر بر آن نهاده اند. بعد از اين قسمت ‚ بقيه ايوان با نيم گنبدي پوشش يافته است. سطح زيرين اين نيم گنبد با مقرنس هاي زيباي گچي تزيين شده است در انتهاي ايوان مقصوره ‚ محراب بسيار بزرگي با ازاره سنگي و بدنه كاشي معرق تعبيه شده كه داراي اسپرهاي تزييني و پوشش نيم گنبد خياره اي و تزيينات متنوع كاشيكاري است.
در جوار محراب ‚ منبر نفيسي از دوره قاجار قرار دارد كه به نام منبر صاحب الزمان معروف است و در سال 1242 ه. ق به دست استاد محمد خراساني ساخته شده و يكي از شاهكارهاي هنر منبت كاري روي چوب است. جبهه ايوان از سوي صحن با تزيينات ممتاز كاشي و كتيبه هاي نفيس و دو گلدسته شكيل تزيين و نماسازي شده است. كتيبه ثلث اصلي اين ايوان به خط بايسنقر ميرزا - فرزند شاهرخ تيموري و بزرگترين ثلث نويس دوره تيموري - مورخ 821 ه. ق است. اين كتيبه در دوره صفوي توسط محمد رضا امامي اصفهاني - خطاط معروف - مرمت و بازسازي شده است.

P تبلیغات
دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات در رشته کارشناسی ارشد شهرسازی دانشجو می پذیرد
 مسترکلاس تخصصی ژورنالیسم در حوزه شهر و معماری