نوشته پش رو تلاشی است در جهت معرفی یک بنا و در کنار آن بحث در علتها و کارکردها، به اعتقاد نگارنده معماری چیزی در آینده است و گذشته تنها خاطرهایست رفته از دست...!
باورهای مردمان این سرزمین ظلم ستیزی و اعتقادشان به یزدان پاك رسوم مختلفی را در این سرزمین همواره زنده نگهداشتهاست از آن جمله سوگواری دهه اول محرم؛ رسومیاز این دست در معماری این سرزمین همواره تأثیرگذار بودهاست به طوری كه حتی باعث تعریف معابر و ساختمانها شدهاست، مثلاً در روستای ابیانه در كاشان دیدهمیشود كهدر محل تقاطعها، كنجها به گونهای طراحی شده كه حركت دستههای عزادار را به سهولت ممكن میسازد. در مواردی، نزدیكی معبر به مسجد و حسینه باعث تغییرات در عرض معابردر طراحی محلهها شدهاست.
در یزد با توجه به آفتاب سوزان كویر و لزوم ایجاد سایهای خنك در فصل تابستان و همچنان برای فرار از سرمای خشك كویر در فصل زمستان عنصری به نام «پوش» شكل گرفتهاست که در ایام سوگواری در مسجد برپا میشود و قسمتهای اعظمی از میانسرا رامیپوشاند؛ اینعنصرعلاوه بر پناه دادن سوگواران از سرما و گرما، نقش یادمانی دارد بهطوری كه با دیدن آن ناخودآگاه در ذهن جماعت سوگوار، خیمههای دشت كربلا نقش میبندد واین مصداقدیگری است از معماری مفهومگرای ایران.
حسینیهامینیها در قزوین نیز بنایی از این دست است كه در ادامه به برخی عوامل شكلدهندهاین بنا میپردازیم عواملی مانند كاركرد و اقلیم و.... در معماری سنتی ایران، اقلیم، عامل مهمیدر شكلگیری بناها و تعیین هویت آنها دارد.
كلیات شرایط اقلیمیشهر قزوین
الف) سرمای شدید در زمستان ودمای معتدل در تابستان.
ب) بارش برف سنگین.
ج) رطوبت كم هوا.
د) اختلاف بسیار زیاد درجه حرارت بین شب و روز.
بافت شهری و اقلیم
خصوصیات كلی بافت شهری به قرار زیر است:
الف) فضاهای شهری كوچك و محصور.
ب) بافت شهری متراكم و ابنیه متصل به هم.
ج) جهت آفتاب و عوارض زمین، عامل تعیین كننده در جانمایی و گسترش سیمایكلی شهرها است.
د) كوچهها و معابر اصلی به موازات خط تراز زمین و اغلب با عرض كم به دلیل سرمایبسیار زیاد در بخش عمدهای از سال در این نواحی بافت شهری متراكم و ابنیه متصل به همهستند. مؤید این نظر شانزده عمارت تودرتویی است كه مجموعهامینیها را در قزوین تشكیلمیدهد.
فرم بناواقلیم
فرم بنا در قزوین نیز مانند بافت شهری بر اساس اقلیم منطقه و جهت مقابله با سرمای شدید طراحی و اجرا شدهاست.
خانههای سنتی در این نواحی نیز به صورت حیاطمركزی احداث میشوند؛ منتهی در اینجا، اطاقهای واقع در سمت شمال حیاط از سایر قسمتها بزرگتر هستند... و این به دلیل استفاده از تابش مستقیم و حرارت آفتاب در زمستان است. در قزوین مانند دیگر مناطق سردسیر، كف حیاط ساختمانها یك الی یكونیم متر پایینتر از پیادهرو است. در مورد بام، بام شیب دار این بنا بهتر ازبام مسطح است، زیرا آب باران را به سادگی از روی سطح بنا دور میكند.
تكیه و حسینیه و شرایط اقلیمی
در نواحی كوهستانی به لحاظ سرمای شدید در اواخر فصل پاییز و درطی ماههای زمستان مراسم عزاداری به جز راهافتادن دستههای عزادار اغلب در ساختمانهای محصور و سرپوشیده مانند مساجد، تكایا و حسینیهها انجام میشود.
در اینرابطه میتوان از تكیههای بالا و پایین تجریش نام برد. تكیه بالا از رونق بیشتری برخوردار است و این دو مسیر حرکت دستههای عزادار را تعریف میکنند.
حسینه امینیها در کتابها
حسینه امینیها یكی از شانزده عمارت تو در تو پیوستهایست كه در سال 1275ه.ق. برای مرحوم حاجی محمدرضا امینی ساخته شدهاست؛ بنای حسینیه از سه تالار شرقی و غربی و به موازات یكدیگر با ارسیهای چوبی به هم متصل میشوند.... تالار بنا به طول 18 متر و عرض 5 متر بزرگتراز دو تالار شمال جنوبی به طول10 متر و عرض 5 متر است. در انتهای این دو تالار دو اتاق قرار دارد. تالار وسطی دارای رفهای كاسهای و طاقچهها و آینه كاری و گچ بریهای فنی و زیباست و با دو پنج دری، به تالار شمالی و جنوبی و با شش در، به اطاقهای اطراف متصل میشود و بالای پنج دری كه به ایوان شمالی راه مییابد، به سه بخش تقسیم و با گچبری و آینهكاری و نقاشی روی چوب تزئین شدهاست، تالار جنوبی با 9 دهنه اُرُسی كشویی مشبك و شیشههای رنگی تزئین شدهاست.
سردابه، زیرزمین، شربت خانه، انبار و آشپزخانه به دو حیاط شمالی و جنوبی كه بزرگتراست و حوض بزرگی دارد مرتبط میشود. ازاره جبهه شمالی حیاط جنوبی، سنگی و نقوش برجسته فراوانی دارد. این بنا در خیابان مولوی پایینتر از صفا قرار دارد.
در كتاب «مینودر» اثر آقای گلریز در مورد این بنا میخوانیم:
«... از جاهای قابل توجه قزوین یكی هم حسینیه امینیها است؛. بانی آن مرحومحاج محمدرضا امینی از اعیان تجار قزوین که حسینیه را به همراه برادرش حاج محمدتقی (شانزده عمارت تو در تو و پیوسته بهیكدیگر را) در مغرب رودخانه درج كه اكنون آن را پر كردهاند و تبدیل به خیابان مولوی گردیدهاست، ساختند.
این ساختمانها در حدود سال 1275 هجری قمری بنا شده؛ در میان بناهای سابقالذكر سه تالار ساخته شده، كهامتداد آنها به موازات یكدیگر از شرق به غرب است و میان دو حیاط شمالی و جنوبی قرار دارد، كه حیاطها از شمال و شرق بهخارج راه دارند. این تالارهای سه گانه و حیاط دوگانهاست كه حسینیه امینیها را تشكیلمیدهد. تالارهای مزبور هر یك به طول هجده ذرع و عرض پنج ذرع است.
لیكن برای روضهخوانها، ذاكرین و محل تهیه چای و قهوه و غیره در انتهای شرقی و غربی هر یك از دو تالار اول و سوم دو اطاق چهار ذرعی جدا كردهاند كه، در واقع تالاروسط به طول هجده ذرع است و تالارهای طرفین هر یك با طول ده ذرع و این هر سه تالاربوسیلهارسیهای زیبا ،از یكدیگر جدا میشوند و هنگام روضه خوانی با بلند كردن ارسیها،در واقع هر سه تالار یكی میگردند و محوطه سرپوشیده بزرگ، و آینه كاری زیباییتشكیل میدهند ،كه گنجایش چندهزار تن مستمع را دارد. ارسیهای این تالارها بسیار قشنگ است و در ردیف هنرهای زیبا محسوب میشود. همچنین سقفهای آنها قاب و رنگروغنی است. در وسط تالار بزرگ جار (چلچراغ) آویخته شده و در دو تالار دیگر در هر یكدو جار و چهار سه شاخه بلور به دیوار نصب است.
فرشهای تالار یك تخته و عتیق بوده زیر تالارها تماما خالی است یعنی سردابه و زیرزمین و شربتخانه و انبار ساخته شده كهبه هر دو حیاط شمالی و جنوبی مرتبط است (و حوضی در وسط و هواكشها در اطرافدارد برای خشك ماندن و تهویه).
این بنا در شهریور 1320 مورد حمله هوایی هواپیماهای روسی قرار گرفت وحیاط جنوبی آسیب دید كه بعدها ترمیم شد...».
در كتاب قزوین اثر حسن زنده دل میخوانیم:
«در انتهای حاشیه غربی خیابان مولوی و بخشی از شانزده عمارت تو در تو پیوستهاست كه در سال 1275 هجری قمری به سرمایه حاج محمدرضا امینی احداث شدهاست.
تالار جنوبی دارای نه دهانهارسی كشویی مشبك با شیشههای رنگی است. تالار میانی، رفهای كاسهای مزین به آینه كاری دارد كهاین تالار با دو پنج دری به تالارهای شمالی و جنوبیراه دارد. در نیم دایره بالای پنج دری كه بهایوان شمالی راه مییابد بروج دوازدهگانه نقششدهاند....
سقف تالار میانی به سه بخش تقسیم شدهاست، بخش میانی دارای تزئینات گچبری همراه با آینهكاری و در دو بخش دیگر با نقاشی روی چوب و آینه كاری تزئینات هندسی جالبی پدید آمدهاست. این تالار از راه شش در، در دو جبهه شرقی و غربی بهاتاقهای دو سوی تالار ارتباط پیدامیكند. در زیر تالارها بخشهایی چون سردآبه، زیرزمین، شربت خانه، انبار و آشپزخانه ساختهشدهاند كه به هر دو ایوان شمالی و جنوبی راه دارد. حیاط جنوبی از شمالی بزرگتراست و حوض بزرگی دارد. دیواره جبهه شمالی حیاط جنوبی، سنگی است و نقشهای برجسته فراوانی دارد...».
