اخیرا مهدي جهانگيري مدير عامل شركت توسعه گردشگري ايران در گفتگو با ميراث آريا (CHTN) اعلام كرده است كه با هدف توسعه گردشگري روستاي تاريخي كندوان در آذربايجان شرقي طرح جامع گردشگري اين روستا تدوين ميشود.متاسفانه عليرغم ادعاهاي موجود در ارتباط با اقدامات انجاميافته براي حفاظت از روستاي تاريخي كندوان و توسعه گردشگري آن، اين روستا با بحرانهاي جدي كالبدي، اقتصادي و اجتماعي روبروست كه نقش مسئولين و سازمانهاي مربوطه (از جمله شركت توسعه گردشگري ايران) در شكلگيري اين بحرانها يا دامنزدن به آنها قابل مطالعه و بررسيست.
اقدامات و سياستهاي سالهاي گذشته در ارتباط با روستاي كندوان گويا چندان موفقيتآميز نبوده است. بزرگترين گواه اين ادعا وضعيت موجود اين روستاست كه حتي در يك بازديد چند ساعته نيز ميتوان به وضوح شدت نابسامانيها و وضعيت اسفناك كالبدي و اجتماعي آن را مشاهده نمود.
در قياس با ساير نمونههاي معماري صخرهاي در جهان، كندوان تنها موردي است كه داراي سكنه بوده و هنوز زندگي در آن جريان دارد. بر اين مبنا، روستاي كندوان نه فقط به عنوان يك ميراث ملي بلكه به عنوان يك ميراث معماري، تاريخي و فرهنگي جهاني قابل بررسي و مطالعه است. با اين اوصاف هر نوع تصميمگيري و اقدامي در رابطه با آن عليالقاعده بايد از پشتوانه مطالعاتي كافي برخوردار باشد و اين انتظار نيز وجود دارد كه هر عملكردي كاملا شفاف بوده و سياستگذاران موظف به پاسخگويي در قبال تصميماتشان باشند.
حال پرسش اين است كه در ارتباط با اقدامات گذشته كدامين سند و مدركي وجود دارد يا ارايه شده است كه كارشناسان و افكار عمومي را قانع نمايد كه عملكرد مسئولين در رابطه با اين روستاي منحصر به فرد موفقيتآميز بوده و بر مبناي درك جايگاه ويژه و حساس اين روستا در مقياس ملي و جهاني انجام گرفته است. همانطور كه گفته شد تنها با يك بازديد از روستاي كندوان ميتوان تاثيرات نامطلوب اقدامات گذشته را مشاهده نمود.
يكي از رويدادهاي مهم ۲ سال گذشته در كندوان راهاندازي هتل صخرهاي روستاست كه موجب جلب توجه رسانهها به روستاي كندوان شده است. متاسفانه غالب مطالب موجود در اين زمينه صرفا به مصاحبههاي انجامگرفته با متوليان پروژه (به ويژه مدير عامل محترم شركت توسعه گردشگري ايران) و ادعاهاي آنها مبني بر موفقيت پروژه اختصاص داشته و واقعيتهاي موجود، ديدگاههاي كارشناسان مستقل و مردم بومي كمتر منعكس شده است.
متاسفانه اظهارات اخير و پيشين مدير عامل محترم شركت توسعه گردشگري ايران در رابطه با توسعه گردشگري روستاي كندوان با واقعيتهاي وضعيت موجود چندان تطابق نداشته و شواهدي مبني بر تاثيرات نامطلوب كالبدي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي اقدامات اين شركت در روستاي كندوان وجود دارد.
به عنوان نمونه ميتوان به اخراج استادكاران بومي از محل كارگاه هتل صخرهاي اشاره كرد كه گزارش آن به تفصيل در روزنامه محلي «سهيل» به تاريخ 28 مردادماه 1386 آمده است. بنا به گزارش روزنامه سهيل، اين اقدام در حالي انجام گرفته است كه استادكاران يادشده بيش از 6 سال تحت نظارت سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري آذربايجان شرقي در آن محل مشغول به كار بودهاند و اخراج آنها به شدت موجب نارضايتي اهالي روستا شده و تنشهاي شديدي را به دنبال داشته است.
از سوي ديگر تصاويري از مراحل اجراي پروژه و وضعيت تمامشده آن در دست است كه متاسفانه از بيتوجهي متوليان اين پروژه به معماري بومي كندوان حكايت دارند. متاسفانه در هتل صخرهاي كندوان به الگوهاي معماري بومي، شيوهها و فناوريهاي بومي ساخت و مصالح بومي كمترين توجهي نشده است. به عنوان نمونه به دليل جنس ويژه صخرههاي محل (سنگِ توف)، در معماري بومي از آجر و ملات سيمان به ندرت استفاده ميشود، به دلايل اقليمي و سازهاي بازشوها معمولا كوچك هستند و به دليل آنكه صخرهها حد مشخصي از استقامت را دارند نميتوان بيشتر از عمق معيني آنها را تراشيد. در حاليكه در هتل صخرهاي كندوان به طور گستردهاي از آجر و ملات سيمان استفاده شده، بازشوها بزرگتر شدهاند و صخرهها بسيار بيشتر از حد معمول در معماري بومي، تراش داده شدهاند.
شايان ذكر است در شيوههاي بومي ساخت و ساز از تيشههاي مخصوصي براي تراش دادن صخرهها استفاده ميشود. استادكاران بومي براي جلوگيري از ترك برداشتن ديوارهها اين كار را با مهارت و دقت ويژهاي انجام ميدهند. از اين رو معمولا ايجاد يك واحد مسكوني صخرهاي چندين سال طول ميكشد. متاسفانه متوليان هتل صخرهاي كندوان نه تنها استادكاران بومي را اخراج كردهاند به هشدارهاي آنها نيز توجهي نكرده و با استفاده از ابزار و ماشينآلات مكانيكي صخرهها را بيشتر از حد معمول تراش دادهاند به طوريكه به گفته استادكاران بومي اين اقدام به شدت استحكام ديوارههاي صخرهاي را كاهش داده و حتي ميتواند منجر به فروريختن آنها نيز بشود.
موارد يادشده تنها اشارههاي كوچكي به تبعات نامطلوب اقدامات انجاميافته هستند در حاليكه دامنه نگرانيهاي برخي از كارشناسان بسيار گستردهتر ميباشد و بيم آن ميرود كه با برهم خوردن موازنههاي اقتصادي روستا و مشاركت ندادن روستاييان در فرآيند تصميمگيريها، روند فعلي مهاجرت از روستا سير تصاعدي به خود گرفته و اين روستاي منحصر به فرد در سالهاي آتي خالي از سكنه شود. اگر چنين اتفاقي بيفتد، اصليترين مشخصه روستا كه جاري بودن زندگي در آن است نيز به خطر افتاده و زمينه نابودي آن فراهم خواهد شد.
به نظر ميرسد انعكاس بيپرده و شفاف واقعيتها، مسئوليتپذيري و پاسخگويي مسئولين و متوليان، اعتقاد به لزوم انجام مطالعات دقيق و جامع قبل از هر اقدامي و نيز ارزيابي بيطرفانه تبعات برنامهها و سياستها فارغ از ارادهها يا خواستهاي غيركارشناسي، بتواند در بهبود شرايط موثر باشد.
توضیح: تصاویر توسط نگارنده درسال ۱۳۸۵ تهيه شدهاند.
