:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
دوشنبه، ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۸
:: English Section
P گزارش
معماری ایران در چالش میان سنت و مدرنیته

Mahnaz Mahmoodi مهناز محمودیمعماری به عنوان دستاوردی بشری، محصول مادی تمدن است که بنیان‌های معرفت شناختی آن تمدن، در معماری آن نمود پیدا می‌کند. با توجه به این موضوع می‌توان چنین اذعان داشت که همانگونه که دنیای اسطوره‌ای و تفکرات بر مبنای جهان‌بینی آسمانی دوران باستان، معماری قبل از اسلام ایران را شکل داده است، به همان نسبت نیز معماری امروزه نیز باید نتیجه کارکرد وجه مهمی از تحول بنیادینی باشد که با نام مدرنیته آشنای همگان است. فهم سطحی و یا عمیق یک ملت از لایه‌ها و زیرساخت‌های مدرنیته را می‌توان در مظاهر فرهنگی همچون معماری کنکاش کرد.

سنت در معنی لغوی انتقال سینه به سینه وجهی از الگوهای قومی و فرهنگی است و با توجه به مستمر بودن لذا، الگوپذیری را در بطن خود دارد و در مقابل آن مدرنیته ظاهر می‌شود که نمایانگر نوعی جهان بینی و نگرش به هستی است و این نگاه متفاوت او به هستی تا بدانجا می رسد که انسان مدرن نگرش جدیدی حتی به خود به عنوان فاعل شناسنده دارد.
شارل بودلر شاعر فرانسوی مدرنیته را به معنای تخریب شکل های کلیشه قالبی شده ای تعریف کرده که سد راه تحول افکار و رفتار هستند و بنابراین وجه اساسی مدرنیته حذف الگوهایی است که اساس سنت تلقی میشدند.
در بحث پیرامون معماری ، سنت و مدرنیته؛ از مدرنیسم زیاد سخن به میان می‌آید که گرایشی فرهنگی است که بقول شولت ساس از دل مدرنیته برآمده است. و علی رغم اینکه مدرنیته سه حوزه علم، سیاست و هنر را در برمی‌گیرد اما مدرنیسم تنها به گستره هنر معطوف است.
نقطه شروع مدرنیته در غرب نامشخص است؛ برخی آن را رنسانس و برخی انقلاب صنعتی فرانسه می دانند. اما آنچه واضح است اینست که علی رغم معین نبودن جایگاه زمانی، جایگاه مکانی آن تا حدی مشخص است و آن اینکه به غرب و یا به تعبیری از کشورهای اروپایی آغاز گردید. رخنه کردن این مسئله در ایران را باید زمان رویارویی ایران با غرب دانست و نقطه شروع این رویارویی در معماری تاثیر عمیقی گذارد و به فاصله گرفتن از معماری سنتی ایران منجر شد.
اواخر قاجار و دوران ناصرالدین شاه دوران تحول شگرفی در عرصه فرهنگ و هنر و معماری ایرانی بود. سفر درباریان به فرنگ و آوردن عکسهایی از معماری غرب؛ ساخت و سازهای دولتی بر مبنای شکلهای موجود در عکس، معماری کارت پستالی ایران را رقم زد که اولین تاثیرگذاری غرب در معماری ایرانی است. لذا مدرنیته در ایران مفهومی جز تقلید و ادامه الگوهای غرب نداشت. این مسئله با فرستادن تعدادی به غرب برای آموزش نیز ادامه یافت. اولین معماری که بدستور ناصرالدین شاه برای تحصیل معماری معماری به فرانسه فرستاده شد میرزا مهدی خان قشقایی بود که در سال 1276 ق ایران را ترک کرد و کل مخارج او برای دربار 300 تومان شد.
نمود تاثیر مدرنیسم در معماری ایران به صورت های زیر بوده است: 1- معماری کارت پستالی ناصرالدین شاهی که در بنای شمس العماره بخوبی دیده می شود 2- رنگ و بوی مدرن در کارهای وارطان هوانسیان، گابریل گورکیان و پل آبکار که سه معمار ارمنی بودند که با رعایت اصول معماری مدرن غرب به ساخت و سازهایی برآمده از مدرنیسم دست زدند.
البته در این میان از آنجا که هر تز آنتی تز را هم درون خود پرورش می دهد لذا در دوره رضاشاهی در مقابل نفوذ عناصر معماری غرب به ایران از قبیل سنتوری ها و ستونهای کورنتین، بازگشت به معماری ماقبل اسلام ایران نیز بویژه در ساختمانهای دولتی خود را نشان داد که ساختمانهای شهربانی، بانک ملی مرکزی و موزه ایران باستان از آن جمله‌اند.
به تدریج از پهلوی دوم به بعد به طور کامل معماری ایران در یک عدم تعادل قرار گرفته است. ارزش‌های سنتی را کنار گذاشتیم اما وارد دنیای مدرن نشده‌ایم. ما در معماری از قاجار به بعد با فروپاشی دائمی بنیانهای سنتی مواجه بوده‌ایم و این بدان معنی نبوده است که نظام مدرن را جایگزین آن کرده‌ایم.
ما امروزه بدون شک در روند جهانی شدن قرار گرفته ایم و این روند از دوره رضاشاهی همچنان ادامه دارد. در ابتدا آمدن وسایل مدرن مانند مبلمان در فضاهای داخلی خانه ها تحولی در درون و سپس در ساماندهی خانه ها ایجاد کرد. آمدن فضاهای سرویس دهنده در ساماندهی نوینی در مجاورت فضاهای اصلی عامل دیگری برای تغییر ساختار چیدمان فضاها بود. با آمدن مدرنیسم در ایران تحولاتی در الگوهای فرهنگی-رفتاری ایجاد شد که بدون شک گسست از معماری سنتی را لاجرم بدنبال داشت. الگوهای معماری سنتی بویژه در بخش مسکن پاسخگوی نیازهای جدید و مسائل فرهنگی نو نبود.
همانگونه که گفته شد در ایران با گسست از سنت، به مدرنیته دست نیافته ایم. اشتباه برخی معماران معاصر ایران در برداشتهای ناصحیح از دو وجه اصلی مدرنیته است که آن دو مدرنیته انتقادی و مدرنیته ابزاری است. این امر باعث گردیده تا معماری امروز ایران نیز همانند عصر ناصرالدین شاهی به سوی معماری کارت پستالی به پیش رود. امروزه در ایران کافه های اینترنتی داریم و کامپیوتر و ماشین به عنوان ابزارهای تکنولژیکی دستاورد مدرنیته علمی، جایگاه خود را پیدا کرده است و ما بی‌چون و چرا از ابزارها و دستاوردهای غرب بهره می‌بریم پس چون مدرنیته ابزاری را پذیرفته‌ایم باید مدرنیته انتقادی را نیز بعنوان وجه مهم و اساسی دیگر مدرنیته بپذیریم و با تکیه بر عقل‌گرایی مدرن به مدرن ایرانی دست یابیم و مفاهیم آنرا هضم و جزم کرده و به دستاوردهای فکری و زیبایی شناختی متعلق به خود برسیم.
این اشتباه که معماری غرب نیز چون سایر دستاوردهای تکنولژیکی همچون کامپیوتر باید همانگونه که هست در ایران نیز مورد استفاده قرار گیرد و اینکه از معماری غرب نیز بسان یک ابزار دستاورد مدرنیته بهره جوییم؛ معماری ایران را با بن بست های بی برگشت مواجه خواهد ساخت.
در مدرنیته از آنجا که فردگرایی اهمیت می یابد لذا خلاقیت و مفاهیم زیبایی شناختی کانتی در معماری جایگاه خود را می یابند و علی رغم اینکه خلاقیت بعدی از اقدام معمارانه است که وجهی ذاتی و جوهری دارد و اساسا نوآوری در بطن آن مستتر است و مدرنیته شرایط لازم برای تحقق نو و خلاقیت پایدار را فراهم می سازد اما مدرنیته در معماری ایران را جز گسست از گذشته و برداشت مقلدانه از غرب نمی توان تعریف کرد.
معماری جهانی یعنی اینکه در عین ایرانی بودن از دستاوردهای نوین جهانی نیز برای پیشبرد خود سود بجوید. امری که در پهلوی دوم در آثار مهندس سیحون، کامران دیبا، فرمانفرمایان تا حدی تحقق یافت. برخی معماران هندی نیز نظیر راج ریوال و چارلز کوره‌آ علی رغم اندیشه مدرن در بومی کردن اندیشه جهانی موفق بوده‌اند.

P تبلیغات
دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات در رشته کارشناسی ارشد شهرسازی دانشجو می پذیرد
 مسترکلاس تخصصی ژورنالیسم در حوزه شهر و معماری