:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
جمعه، ۱۷ مرداد ۱۳۹۹
:: English Section
P گزارش
طرح مسئله مشروطه و حوزه عمومی

Hooman Foroughmand-Ar'abi هومن فروغمند اعرابیاین روزها که مصادف با صدسالگی مشروطه است بهانه‌ای شد تا به طرح مسئله تاثیر تفکر مشروطه بر حوزه عمومی (public sphere) در ایران بپردازیم مسئله‌ای که شایسته است روزی جواب درخور بیابد؛ اما امروز به دلایل عدیده مثلا نبود تاریخ نگاری به معنی علمی کلمه و نبود مطالعات پایه جوابی کامل نخواهد یافت.

مقدمه این مسئله سوال از حوزه عمومی و مفهوم آن است. عمومی به گفته هابرماس در سه معنی «قابل دسترس برای همه» و «پذیرش عمومی» و یا «شهرت عام» به کار می رود اما در مقاطع مختلف تاریخی معانی متفاوتی از آن مستفاد شده است. برای مثال ایران قبل از مشروطه که اساس همه دارایی ها برای قدرت شاه بود و عرصه عمومی صرفا بازنمایی و بازپرداخت ملوکانه دارایی شاهانه بود؛ بدین ترتیب هرگز بازارها برای مردم نبود و از همین رو قشر متوسط اگر هم وجو خارجی داشت در عرصه عمومی منشا اثر نبود چراکه فقط اقشار خاص عاملین این عرصه بودند. "رخداد مشروطیت نخستین واقعه ای بود که به روشنی از شکل گیری و رشد گروهی اجتماعی با عنوان طبقه متوسط جامعه حکایت می کرد که توانستند نه بانیروی شمشیر که به مدد اندیشه ای مبتنی بر فردگرایی و آزاد خواهی، خواسته های خویش را عملی سازند و اسبای سیاسی و بجتماعی آن را در عرصه فضاهای عمومی و خصوصی شهر فراهم آورند" ( صفامنش،1384) بدین ترتیب قیام مشروطه نخستین قیام مردم بود که در سایه مفهوم نوپای فرد تحقق یافت "فرد از فضاي اثیری عالم خيال فعال در نوشته هاي فتح علي و آخوندزاده به فضاي اجتماعي واقعي مي آيد اين فرد همان فرد اروپايي كه حاصل اومانيسم بوده و در دل تفكر فلسفي اروپا جاي داشته نيست ، و در واقع اين فرد همان مدرنيته است » (طباطبايي 1385 ، 368) می توان ادعا کرد در تمامی قیام های ما قبل این مردم یا نماینده قومیت و یا مذهب و ... بودند و اساسا مفهوم مردم در خود معنی نداشت. قیام مشروطه و دو چهره مهم آن یعنی ستارخان و باقرخان که هر دو از مردم عادی بودند و بعد از قیام خان شدند اولین تجلی معنای دوم عمومی یعنی پذیرش عموم آزادانه و از حیث عمومیت اش در ایران بود. در همین دوران شاهر پیدایش اولین روزنامه ها و شی نامه ها هستیم که به حسب ماهیتشان با افکار عمومی نوپا در ایران در تماس بودند."تجلی جنبش مشروطیت به عنوان یک نهضت شهری در شهرهای تهران و تبریز، در مطالعه سیر تحول فضاهای عمومی و خصوصی واجد اهمیتی خاص است چراکه این فضاها در مواجهه با نیازهای فضایی الگوهای زیستی بدیع در آن زمان،دراشکال ابتدایی خود، برای نخستین بار مکان تحقق گفتمان اجتماعی ایرانیان شدند" (همان) اما حوزه عمومی در معنای بورژوایی خود نیاز به طبقه متوسط و اقتصاد آزاد و شهر محور(town based economy)دارد که تجدد خواهی در ایران با آوردن کارخانه ها اداراتی مانند پست به سوی آن حرکت کرد.
حوزه عمومی به حسب تاریخی بودنش هم در طی ادوار تغییرات را به خود میپذیرد و هم محل تحقق تاریخ می شود. به همین سبب انقطاع و انقلاب تام در این حوزه معنایی ندارد. هرچند که تفکر کنسطیطوسیون(مشروطیت) سر در فرنگ داشته اما مطالعات دکتر سبد جواد طباطبایی که در همایش صدسالگی نهضت مشروطه بیان کردند به خوبی آشکار می کرد مه تفکر سنتی چه در معنای انگلیسی و چه در معنای فقهی ایرانی خود بارورترین سرزمیت برای تحقق قانون مداریست چراکه سکولاریسم در حوزه عمومی ایرانی اساسا معنا دار نیست( روزنامه شرق 16 مرداد 1385) ساختار حوزه عمومی در ایران دچار تحولاتی شد که هرچند سر در دیار بیگانه دارد اما نزد متفکرانی چون آخوند خراسانی به خوبی درک و بومی سازی شده است. مسئله حوزه عمومی از همین جا آغاز می شود. نسبت میان عرصه مشترک عوام الناس و حوزه عمومی بعد از مشروطه نیاز به مطالعه روشن دارد. اشتراک و افتراق عرصه عمومی قبل و بعد از مشروطه باید معلوم شود. و ازین میان خصوصیان حوزه عمومی در ایران مشخص شود. این مسئله برای ایران امروز که دچار تحولاتی شدید و تا حدودی غیر قابل پیش بینی در حوزه عمومی می شود بسیار ضروریست.

پینوشت:
هابرماس، یورگن"دگرگونی ساختاری حوزه عمومی" ترجمه جمال محمدی نشر افکار
صفامنش،کامران"سیر تحول فضاهای عمومی و خصوصی در آغاز دوره مدرن ایران" فصلنامه اندیشه ایرانشهر سال اول شماره سوم
طباطبایی،سیدجواد"مکتب تبریزو مبانی تجدد خواهی" نشر ستوده

P تبلیغات
دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات در رشته کارشناسی ارشد شهرسازی دانشجو می پذیرد
 مسترکلاس تخصصی ژورنالیسم در حوزه شهر و معماری