نمايش «حلزون» به نويسندگی و کارگردانی علی پورعيسی، که سوم تا بیست و پنجم مردادماه جاری در خانه نمايش اجرا می‌شود، نگاهی نو به کيفيتی آشنا در ارتباط ميان انسان‌ها دارد. کيفيتی که در سال‌های اخير به عنوان يکی از ويژگی‌هایِ دنيایِ امروز، در ميانِ مباحثِ فلسفی جايگاه خاصی را پيداکرده‌است. اين کيفيت يا ويژگی در تعريف هندسی خود با عنوانِ «نوارموبيوس» شناخته‌می‌شود که به لحاظ فرمال نيز دستمايه برخی از طرح‌های معماری نيز قرارگرفته‌است. در اين نوشتارِ کوتاه تلاش می‌شود ارتباطِ مفهومی‌ميان اين نمايش، نوارِ موبيوس و آثار معماری ملهم از آن به طورِ مختصر ارائه‌شود.

"حلزون" با انتخابِ موضوعی آشنا اما پيچيده از روابط ميان زوج‌ها، به روايت "تکرارِ حوادث"، "پيوستگی اتفاقات" و "تبديل درون به برون" يک پديده به يکديگر می‌پردازد.

اين نمايش داستانِ دير آشنای ِ "بی وفايی ميان ِ همسران" را طرح می‌کند که از ابتدای نمايش با حضور بازيگر زنِ شماره 1، آغاز می‌شود و با حضور مرد شماره 1 تماشاگر در فضایِ داستان قرار می‌گيرد .با خروج بازيگر زن شماه 1 از صحنه، بازيگر زن شماه 2 وارد می‌شود و به همين ترتيب با خروج بازيگر ِ مرد ِ شماره 1، مرد ِ شماره 2 وارد مط شود و اين حلقه حضور بارها تکرار می‌شود.
از يک سو تغيير و تبديل شخصيت های داستان به يکديگر و از سويی ديگرتکرار يک مفهوم در ميان هريک از زوجين، نوعی تکرار و پطوستگی ميان اتفاقات در حلقه های ی متوالی را به نمايش می‌گذارد.

در عين حال، پورعيسی (نويسنده و کارگردان نمايش) با تکنيک ويژه‌ای، تماشاگران را نيز وارد داستان می‌کند: متناسب با متن نمايشنامه و در خلال داستان تصاوير تماشاگرانی که در همان لحظه در هاله تماشایی نمايش هستند از دو مانيتور که در صحنه تعبيه شده است، پخش‌می‌شود و بازيگران ديالوگ‌های مرتبط با تصاوير را اجرا می‌کنند. در واقع در اين بخش از نمايش "درون" و "بيرون" صحنه يکی می‌شود.

"تداخل ِ درون و بيرون"، " پيوستگی اتفاقات"، " تکرار ِ حلقه های مفهومی‌تا بينهايت بار "، " حرکت ِ آهسته تبديل ِ شخصيت های ِ داستان به يکديگر" و...همگی به ويژگی ِ پيچيده روابط ميان انسان ها اشاره دارد.اين ويژگی در تعريفِ هندسی خود با نام " نوار موبيوس" شناخته می‌شود. (تصوير4)
درواقع ابتدايي‌ترين ايجاد اين نوار، انتخاب نوار مستطيل شكل، دراز و نرمي است كه آن را يكبار مي‌پيچانيم و بعد دو انتهاي آن را به هم متصل مي‌كنيم. سطحي كه بدين ترتيب به دست مي‌آيد نوار موبيوس ناميده مي‌شود.
اين سطح تنها يك رو دارد بدين معني كه به عنوان مثال يك صفحة كاغذي را مي‌توان با دو رنگ گوناگون در دو طرف آن، رنگ كرد اما نوار موبيوس را با اين روش، نمي‌توان با دو رنگ مختلف رنگ كرد. در صورت اقدام به چنين كاري، به همان جايي كه رنگ كردن را در ابتدا آغاز كرده‌ بوديم مي‌رسيم، در حالي كه در طرف ديگر نوار هستيم. پس نوار موبيوس، سطحي است كه يك رو دارد و حرکت ما روی آن تا بينهاِت بار تکرار مي شود.
تعريف خاص رياضي :دليل «يك رويه بودن» اين نوار، به شرح زير است كه : در هر نقطة a از نوار موبيوس، مي‌توان دو بردار با جهت‌ ‌هاي مختلف رسم كرد كه بر نوار موبيوس در اين نقطه عمود باشد.

اين بردارها را قائم‌هاي نوار موبيوس در نقطة a مي‌ناميم . يكي از اين بردارها را انتخاب و نقطة a را به تدريج روي نوار موبيوس، جابجا مي‌كنيم، در اين صورت بردار ما هم همراه با نقطه a جابجا مي‌شود . بنابراين، روي نوار موبيوس، چنان مسير بسته‌اي وجود دارد كه اگر قائمي اين مسير را روي سطح بپيمايد، به جاي اينكه به وضع نخستين خود برسد، روي برداري كه در جهت مخالف وضع نخستين آن است قرار مي‌گيرد.
خاصيت موبيوسي: خاصيتي است كه رابطه بين «درون» و «بيرون» را وارونه مي‌كند. يعني هر نقطه از يك سطح موبيوسي در عين حال كه درون است، بيرون نيز مي‌باشد، بنابراين در يك تغيير پيوسته نوعي دگرگوني در ماهيت يك فضا صورت مي‌گيرد.در واقع در اين حالت، فضا خاصيت دوگانه اما پيوسته پيدا مي‌كند.
"خاصيت موبيوس، كه گذر از درون به برون و از برون به درون را ممكن مي‌كند، كمابيش توانسته است بر فراز شكاف حاصل از ثنويت پلي بزند. "(شايگان، 1380)
بنابراين،فضای ِميان "برون و درون"، " پيوستگی" و " تکرار" با يك تعريف رياضي به يك سطح هندسي تبديل مي‌شود. سطحي كه بر آن در هر لحظة هم داخل و هم خارج فضا هستيم.

اين ويژگي در طراحي معماري مورد توجه قرار گرفته است.
فرشيد موسوي در پروژه‌اي به نام خانة مجازي (Virtual House) از خاصيت نوار موبيوس براي طراحي استفاده مي‌كند.او با اين ساختار، سطح توپولوژيكي به وجود مي‌آورد كه در آن هر اتاق با اتاق ديگر تركيب مي‌شود تا نواري دو طرفه و دو منظوره را درست كند. (تصوير5و 6)
در آن تضاد بين داخل/خارج، جلو/عقب، پائين/بالا و ديگر مفاهيم در يك سكونت گاه، مورد سؤال قرار مي‌گيرد وارتباطی خاص ميان اين مفاهيم به وجود مي‌آيد.
ساختار هندسي نوار موبيوس، "درون و بيرون" با "داخل و خارج" را تلفيق مي‌كند و فضاي سومي با كيفيتي جديد به وجود مي‌آورد.اين فضایِ سوم،فضايی است که "همزمانی"، "تبديل"، " تکرار" ...در ميان پديده ها در آن رخ می‌دهد.
اما بحث اصلی که اين نوشتار کوتاه تلاش داشت به آ ن اشاره کند، نحوه بروز مفاهيم در قالب فرم های ِ متنوع است.به اين معنی که چگونه يک "مفهوم"، يک "ويژگی" و يا يک " کيفيت" می‌تواند با فرم های ِ گوناگون ظاهر شود. در قالب يک "نمايش"، به صورت فرمول "ِرياضی"، در شکل ِ يک ترسيم "هندسی" و يا در فرم يک "اثر معماری".
بی شک ارتباط ميان اين فرم ها، در عين تنوع آن ها، اهميت ِ مطالعه و تأمل بر حرکت جريان های ِ هنری – به موازات هم _ را بيش از پيش آشکار می‌سازد.

منبع: هفته نامه نقش نو- ذوره جدید پیش‌ شماره 1- صفحه 15
پینوشت:
1-عکس هایِ نمايش از محسن يزدی پور
2- شايگان، داريوش (1380) : » افسون زدگي جديد، هويت چهل تكه و تفكر سيار»، ترجمه : وليايي، فاطمه / نشر فرزان، تهران