:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
پنجشنبه، ۲۷ تير ۱۳۹۸
:: English Section
P گزارش
تهران، از روستا به كلان‌شهر

Hoseyn SOLTANzadeh حسين سلطان‌زادهفقدان تمايز و تفكيك اساسي بين ساختارهاي اجتماعي ـ اقتصادي (شهري و روستايي) در جامعه ايراني از ديرباز تاكنون يكي از مسائل مهم در شكل‌گيري و فرايند توسعه اجتماعي ـ اقتصادي بوده است. عدم تفكيك جامعه روستايي و شهري و درهم‌پيچيدگي‌هاي روابط بين آن‌ها، تنها به زمينه‌هاي اجتماعي و اقتصادي منحصر نمي‌شود، بلكه انواع فضاهاي ساخته شده را نيز در بر مي‌گيرد و در زمينه بسياري از شاخص‌هاي فضايي و كالبدي مي‌توان بازتاب اين در هم تنيدگي را مشاهده كرد.

به عبارت ديگر بسياري از شهرها و فضاهاي شهري در ايران از ساختارهاي روستايي تأثير مي‌پذيرند. اين پيوستگي و ارتباط از مرحله نخستين شكل‌گيري شهر آغاز مي‌شد و گاه تا مراحل توسعه نهايي ادامه مي‌يابد. به همين سبب است كه بسياري از شهرهاي بزرگ ايران در پي توسعه يك روستا پديد ‌آمده‌اند و شمار شهرهايي كه از آغاز به‌عنوان يك شهر طراحي و ساخته ‌شده‌اند بسيار اندك است.
تهران نيز روستايي در دامنه البرز و بين شهر تاريخي ري و آبادي‌هاي شميرانات بود كه در قرن دهم هجري، در دوره صفويه، به‌عنوان يك شهر توسعه يافت و پيرامون آن حصاري كشيده شد. تا اواخر دوره صفويه شهر به صورتي نسبتاً معمول توسعه يافت اما از هنگامي كه تهران به‌عنوان پايتخت حكومت قاجار مورد استفاده قرار گرفت، به‌صورتي بي‌قاعده گسترش پيدا كرد و جمعيت آن به گونه‌اي روز افزون افزايش يافت.
از يك سو افزايش سريع جمعيت و توسعه فضاي تهران و از سوي ديگر گسترش روابط بين‌المللي در زمينه‌هاي سياسي و اجتماعي موجب آشنايي ايرانيان با جوامع غربي شد. در مرحله بعد، اعزام عده‌اي از دانشجويان ايراني به كشورهاي غربي و سپس رفت و آمد عده‌اي از رجال و درباريان به غرب موجب آگاهي بيشتر مردم از مظاهر فرهنگ و تمدن غربي شد، به‌گونه‌اي كه در پي يافتن راه‌حل براي مسائل و مشكلات اجتماعي به پديده‌ها و الگوهاي غربي توجه كردند و تلاش نمودند كه با تقليد از ساختار و روابط اجتماعي و فرهنگي در جوامع غربي در راه توسعه سياسي و اجتماعي گام بردارند. اين رويكرد سرانجام منجر به شكل‌گيري انقلاب مشروطيت و سپس تشكيل سه قوه مقننه، قضاييه، و مجريه و نهادهاي اجتماعي و اداري مربوط به آن شد. در آن هنگام عده‌اي گمان مي‌كردند كه تقليد و تبعيت كامل و مطلق از نهادها و الگوهاي غربي مي‌تواند موجب پيشرفت سريع و همه جانبه جامعه ايراني شود.‌اما در تجربه‌اي طولاني كه تقريباً يك قرن و نيم طول كشيد، آشكار گرديد كه نمي‌توان بدون توجه به خصيصه‌هاي منطقه‌اي و بومي و تنها با تقليد از مظاهر فرهنگ و تمدن ساير كشورها به توسعه‌اي پايدار دست يافت.
به‌نظر مي‌رسد كه در زمينه جنبه‌هاي كالبدي و معمارانه شهر در ابتدا مسائل ساده‌تر بود. توسعه و كاربرد سلاح‌هاي آتشين و به‌ويژه توپ سبب شد كه كاركرد دفاعي حصار پيرامون شهر از ميان برود و به همين سبب در طرح توسعه شهر تهران كه در دوره ناصرالدين‌شاه روي داد تنها به ساختن خندقي در پيرامون شهر اكتفا شد و ديگر حصاري ساخته نشد.
برتري سلاح‌هاي آتشين نسبت به سلاح‌هاي سرد و در نتيجه افزايش توان نيروهاي نظميه و تأمين امنيت شهري بيشتر نسبت به گذشته به همراه كاربرد برخي از وسايط از جمله كالسكه و هم‌چنين طراحي و اجراي طرح‌هاي شهري در زمينه گسترش شبكه ارتباطات شهري منجر به احداث خيابان‌هايي مستقيم و عريض شد. ساختن اين خيابان‌ها در مدتي كوتاه و در پي استفاده از وسايل نقليه موتوري به سرعت گسترش يافت و بافت كهن شهر را دگرگون كرد.
در نخستين وهله، الگوي تقسيم زمين براي احداث واحدهاي مسكوني از شكل و امتداد خيابان تأثير پذيرفت. سپس ايجاد نوعي امنيت نسبي و اهميت يافتن دسترسي سواره موجب شد كه زمين‌هاي واقع در كنار خيابان‌ها و ساير معابر اصلي اهميت بيشتري نسبت به زمين‌هاي واقع در درون بافت شهري يافتند. به همين ترتيب بسياري از فضاهاي تجاري و خدماتي به تدريج به كنار خيابان‌ها انتقال يافتند و مهم‌تر از آن اين‌كه همه فضاهاي متعلق به نمادهاي جديد مانند ساختمان‌ بانك‌ها، وزارت‌خانه‌ها، شهرداري‌ها و ساير مراكز اداري و خدماتي در كنار خيابان‌ها استقرار يافتند.
اين تحولات بر ساختار فضاهاي معماري نيز تأثير گذاشت و معماري درون‌گراي تهران را به گونه‌اي خاص از معماري برون‌گرا تبديل كرد كه با الگوهاي رفتاري و فضاهاي شهري هيچ‌گاه به‌صورتي مناسب سازگاري نيافت و هنوز نيز تهران فاقد ساختار شهري براي زندگي سالم و آرام ساكنان شهر است.
اگر بسياري از مسائل تهران از نگرشي واقع‌بينانه مورد بررسي قرار گيرند، تنها مسائل اين شهر به‌شمار نمي‌آيند، بلكه برخي از آن‌ها جنبه‌اي ملي و منطقه‌اي دارند. يكي از اين‌گونه مسائل، موضوع مركزيت اداري ـ اقتصادي تهران است كه جنبه‌اي فراشهري دارد و بدون توجه به مسائل ملي كشور و ايجاد دگرگوني‌هاي لازم در آن نمي‌توان به حل آن پرداخت.
برخي از معضلات اقتصادي چه در سطح ملي و چه در سطح شهري چنان تأثيرات ناهنجاري بر ساختار كالبدي و سيماي شهر برجاي گذاشته كه به سادگي نمي‌توان به راه‌حل‌هاي موضعي يا كوتاه‌مدت انديشيد. براي مثال فروش تراكم ساختمان كه يكي از منابع اصلي شهرداري براي تأمين هزينه‌هاي شهري است، مسائل كالبدي متعددي را براي شهر ايجاد كرده است كه از جمله آن‌ها مي‌توان به تراكم نامناسب جمعيت و فضاي ساخته شده در برخي از مناطق شهري، تداخل يا همجواري بعضي از كاربري‌هاي ناسازگار، از ميان رفتن سيماي شهري موزون و برنامه‌ريزي شده و بي‌توجهي به جنبه‌هاي كيفي فضاهاي معماري اشاره كرد.
در زمينه طراحي و احداث فضاهاي معماري نيز مسائل متعددي وجود دارد كه بررسي آن بدون شناخت دقيق عوامل موثر در شكل‌گيري آن‌ها ميسر نيست، زيرا عوامل اجتماعي و اقتصادي نقش مهم و تعيين‌كننده‌اي در صورت و ساختار فضاهاي معماري دارند. از جمله ارزش اقتصادي زمين و خانه و جنبه كالايي آن يكي از نكات مهمي است كه موجب از ميان رفتن جنبه‌هايي از كيفيت فضايي بناها شده است.

P تبلیغات
دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات در رشته کارشناسی ارشد شهرسازی دانشجو می پذیرد
 مسترکلاس تخصصی ژورنالیسم در حوزه شهر و معماری